Spread the love

Panchpargania Veyakaranik Bisesta: केर भितरे हामरे देखब कि पंचपरगनिया भासा टा आर’ अइन’ भासा ले का रकम आलेदा आहे। इ आलेख टाएं किबल पंचपरगनिया भासा केर भासागत बिसेसता केरे चरचा करल जातेहे।

🟢 पंचपरगनिया व्याकरणिक विशेषताएँ

Panchpargania Veyakaranik Bisesta: परतेक भासा केर आपन – आपन साब्दिक गढ़न बाइक’गत गढ़न, बरन’ बेब’स्था, पद बेब’स्था, मुल किरिआ, परत’ए एमाइन आलेदा -आलेदा आहे । इग्ला के जानेक तेहें बेआकरन केर मदत ले हएला । बेआकर’निक अइधनेक दाराएँ इटा पाता चलेला कि कन’ भासा मेंहेन केसन रकमेक बेआकर’निक बिसेस बिसेसता आहे । हिंआ हामरेक चइनित भासा पंचपरगनिया हेके, इ रकम इ भासा टाएँ बेआकर’निक बिसेसता का – का आहे इटाक जिकिर इ ‘‘बेआकर’निक बिसेसता’’ केर भितरे करल जातेहे ।

📌 1. क्रिया में लिंग का प्रभाव नहीं

  • पंचपरगनिया केर एकबचन आर बहुबचन बाइक रचना मेंहेन करता (कर्ता ) चाहे करम’ (कर्म) केर अनुजाइ किरिआ केर लिंग मेंहेन कन’ परिबरतन नि हएला । इआनि कि किरिआ केर रूप दुइअ लिंग मेंहेन एके र’हेला । जेसन –

🟢 2. एकवचन में उदाहरण

हिंदीपंचपरगनिया
पु.मदन आएगा ।मदन आइ 
इस.गीता आएगी ।गिता आइ 
पु.राजेश पढ़ा राजेस पढ़लक ।
इस.गीता पढ़ी ।गिता पढ़लक ।
पु.बैल चर रहा है ।बरद टा चर’तेहे ।
इस.गाय चर रही है ।गाइ टा चर’तेहे ।
पु.लड़का जा रहा है ।बेटाछुआ टा जाएला ।
इस.लड़की जा रही है ।बेटिछुआ टा जाएला 

🟢 3. बहुवचन में उदाहरण

हिंदीपंचपरगनिया
पु.बैल सब चर रहा है ।बरद गिला चर’तेहेन ।
इस.गाय सब चर रही है ।गाइ गिला चर’तेहेन ।
पु.लड़के सब जा रहे हैं ।बेटाछुआ गिला जातेहेन ।
इस.लड़की सब जा रही है ।बेटिछुआ गिला जातेहेन ।

🟢 4. लिंग प्रणाली की विशेषता

  • Panchpargania Veyakaranik Bisesta: पंचपरगनिया मेंहेन छ’टे -छ’टे जिब आर निरजिब चिज बस्तु मेंहेन लिंग केर परभाब नि देखल जाएला । जेसन निरजिब – जलइ टा , ढिबरि टा, कुलुप टा, मुधेइन टा, बिलाइ टा, चाँद टा, बेरा टा, तारेआ टा एमाइन । जिबधारि – चेनगा टा, छुआ टा, सिआड़ टा, भालु टा, चुटिआ टा, मुसा टा एमाइन । इआनि पंचपरगनिया मेंहेन पुलिंग आर इसतिरि लिंग केर अलाउआ बेलिंग (नपुंसक लिंग) आर लुठु लिंग (उभय लिंग) केर’ बेब’हार देखे पाउआएला ।

🟢 5. बहुवचन निर्माण की विशेषता

  • Panchpargania Veyakaranik Bisesta: पंचपरगनिया अपारानि बेक्तिबाचक आर जातिबाचक संइगा सब्द’ मेंहेन ‘गिला’ ‘गुला’ ‘ला’ आर ‘सउब’ ज’इड़ के एक बचन ले बहुबचन ब’नाल जाएला । जेसन – किताब गिला, छुआ गिला, चेंगना ला, सउब लग, सउब बहिन, छागेइर ला, कुकुर ला, कंठर गिला, नदि गिला एमाइन ।

🟢 6. व्यक्तिवाचक बहुवचन प्रयोग

  • किंतु मानबिअ बेक्तिबाचक संइगा सब्द’ मेंहेन उमन/उमने/उमरे केर बेब’हार करल जाएला जेसन –

कुनाल उमन/उमने/उमरे कंदे गेलएँ ?
कुनाल उमन/उमने/उमरे हिंदे गेलएँ ।
म’सा उमन/उमने/उमरे काहाँ गेलएँ ?
म’सा उमन/उमने/उमरे हाट (बाजार) गेलएँ ।

🟢 7. आदर सूचक सर्वनाम

  • Panchpargania Veyakaranik Bisesta: पंचपरगनिया केर आदरबाचक सरब’नाम मेंहेन निजेक तेहें ‘‘हामरे’’ आर आपन संबधि केर तेहें ‘‘तहरे’’/‘‘उमरे’’/‘‘उमने’’ हुंआइ बेसि ले बेसि माइनगर लग केर तेहें ‘‘रउरे’’ केर बेब’हार करल जाएला । इआनि पंचपरगनिया मेंहेन आदर देएक तिन असतर आहे । जेसन-
निजेक तेहेंहामरउ संगे जाब ।
दसर केर तेहेंतहरे का खाबा ?
उमने/उमरे कंदे गेलएँ ।
तहरे काहाँ जाताहा ।
बेसि माइनगर केर तेहेंरउरे ब’सा लेगे ।
रउरे बेस काथा कहलि ।

🟢 8. पुरुषवाचक सर्वनाम

  • Panchpargania Veyakaranik Bisesta: पुरूस बाचक सरब’नाम केर भितरे पंचपरगनिया उतम पुरूस मेंहेन ‘‘मएँ’’ मइधम पुरूस मेंहेन ‘‘तएँ’’ आर अइन’ पुरूस मेंहेन ‘‘इ’’ ‘‘उ’’ केर बेब’हार करल जाएला । जेसन –
पुरूसएकबचनबहुबचन
उ.पु.मएँहामरे
हामरे सउब
म.पु.तएँतहरे
तहरे सउब
अ.पु.
इमन/इमने/इमरे
उमन/उमने/उमरे

🟢 9. निश्चयवाचक सर्वनाम

  • Panchpargania Veyakaranik Bisesta: पंचपरगनिया निसचए बाचक सरब’नाम केर तिन इसतर आहे – पासेक तेहें ‘इ’ धुरेक तेहें ‘उ’ आर एकर’ ले धुरेक तेहें ‘हाउ’ केर बेब’हार करल जाएला । जेसन –
एकबचनबहुबचन
पासेक तेहेंइ गाइ टा लछुक हेके ।इ गाइ गिला लछुक हेकेन ।
धुरेक तेहेंउ खेत टा टहलु केर हेके ।उ खेत गिला टहलु केर हेके ।
एकर’ ले धुरेक तेहेंहाउ खेत टा मदनाक हेके ।हाउ खेत गिला मदनाक हेके ।

🟢 10. संख्या प्रणाली की विशेषता

  • Panchpargania Veyakaranik Bisesta: पंचपरगनिया मेंहेन पुरन’ संइखाबाचक बिसेसन एक, दुइ, तिन, चाइर………..केर आलाउआ बिसिस्ट रकमेक आहे । जेसन – दुइ हार/हर काड़ा । तिन हार/हर गरू । दुइ मुड़ भेड़ा । सात मुड़ गाइ । एमाइन । हिंआ ‘हार’/‘हर’ केर अरथ’ ज’ड़ा मेंहेन लेल जाएला । चुंकि ‘हार’ / ‘हर’ (हल) ज’तेक तेहें दुइ टा गरू चाहे काड़ाक दरकार लागेला । एहे रकमे पंचपरगनिया भासिक छेतर’ मेंहेन 20 (बिस) केर तेहें ‘‘कुड़ि’’ केर बेब’हार करल जाएला हिंदेक असिखित लग कुड़ि केर बादे गनति नि जानएँला । इ रकम – एक कुड़ि एक, एक कुड़ि दुइ, एक कुडि तिन……….एमाइन केर बेब’हार करल जाएला ।

🟢 11. समूहवाचक विशेषण

  • Panchpargania Veyakaranik Bisesta: पंचपरगनिया गठ (समुह) बाचक बिसेसन बिसिस्ट भाभेक देखे पाउआएला जेगिला हिंदी एमाइन भासा मेंहेन नि देखे पाउआएला । जेसन 2 – ज’ड़ा, 4 – गांड़ा, 6 – एक गांड़ा दुइ, 10 – दुइ गांड़ा दुइ/पसरि, 12 – दरजन, 16 – चाइर गांड़ा, 20 – पाँच गांड़ा, 20 – कुड़ि, 20 पइला – खँड़ि, 40 पइला – काठ, 2 खँड़ि – काठ, 10 काठा – एक बाँइंद, 5 बाँइंद – एक डिमनि (डिमनि 3 बाँइंद केर’ रहेला) एमाइन ।

🟢 12. ऋणात्मक संख्या

  • Panchpargania Veyakaranik Bisesta: पंचपरगनिया मेंहेन रिनात्मक संइखाबाचक बिसेसन केर’ बेब’हार देखाएला । इग्ला ‘‘कम’’ सब्द’ ज’इड़ के कहल जाएला । जेसन – 19 – एक कम एक कुड़ि, 18 – दुइ कम एक कुड़ि, 39 – एक कम दुइ कुड़ि, 37 – तिन कम एक कुड़ि एमाइन ।

🟢 13. परिमाणवाचक विशेषण

  • पंचपरगनिया निसिचित परिमान बाचक बिसेसन’ भिनु रकमेक आहे जेसन – एक खँड़ि धान । दुइ काठ धान । खँड़ि पइला चाउर । तिन हाँथ गामछा एमाइन

🟢 14. कारक की विशेषता

  • Panchpargania Veyakaranik Bisesta: पंचपरगनिया मेंहेन करता (कत्र्ता) कारक केर तेहें कन’ परसरग’ केर बेब’हार नि करल जाएला । जेसन – बिमल किताब पढ़लक । खेदुआ आम खालक । राम राबन के मारलक ।

🟢 15. लिंग शब्द भिन्नता

  • पंचपरगनिया मेंहेन लिंग बाचक सबद’ बेसि भागे आलेदा – आलेदा देखे पाउआएला जेसन –
पुलिंगइसतिरिलिंग
बाग’/गउ
भाइबहिन
दामादबेटि
मरदज’नि
बेटापुत’उ
सांढ़ाकट’इर
गरूगाइ
बकड़ापेंठिआ
भाटुदिदि
दामड़ा/बाछाफेटाइन
काड़ाभंइस
साढ़ुसारि/जेड़ साइस
कामिआकामिन

🟢 16. विशेषण में परिवर्तन

  • कारक आर बचन केर अनुजाइ गुनबाचक बिसेसन मेंहेन कन’ अन्तर नि देखे पाउआएला जेसन –
कारिआ घ’ड़ा ।कारिआ घ’ड़ा गिला ।
चारका छागेइर ।चारका छागेइर गिला ।

किंतु लिंग केर अनुजाइ कांहु – कांहु किछु बिसेसन मेंहेन परिबरतन देखाएला आर कांहु – कांहु असने रहेला –

पुलिंगइसतिरिलिंग
बेस बेटा ।बेस बेटि ।
कारिआ बरद ।कारिआ गाइ ।
काना बरद ।कानि गाइ ।
माइझला काका ।माइझलि काकि ।

🟢 17. बहुवचन में क्रिया

  • Panchpargania Veyakaranik Bisesta: पंचपरगनिया बाइक रचनाएँ अपारानि बाचक सब्द’ केर बादे ‘‘गिला’’ ‘‘गुला’’ ज’ड़ले समुह ब’धक अरथ’ बाहराएला आर एसन करता (कत्र्ता) केर किरिआ हमेसा एकबचने रहेला इटा एकटा भिनु रकमेक बिसेसता देखाएला जेसन – आम गिला फरेला । काठ गिला पचलक । खेत गिला सुखलक । एमाइन ।

🟢 18. काल की पहचान

  • पंचपरगनिया केर ‘‘काल’’ चिन्हाप करेक टा आसान आहे –
  1. बरत’मान काल केर किरिआएँ आखिर मेंहेन ‘‘त’’ आर ‘‘ला’’ ‘‘हं’’ ‘‘हे’’ हएला ।
  2. भुतकाल केर किरिआएँ आखिरे ‘‘ए’’ ‘‘एँ’’ ‘‘ल’’ ‘‘क’’ ‘‘से’’ आर ‘‘आ’’ आएला ।
  3. भबिसत काल केर किरिआएँ आखिर माहान ‘‘बुँ’’ ‘‘ब’’ आर ‘‘म’’ हएला ।

🟢 19. कर्ता- कर्म परिवर्तन

  • पंचपरगनिया माहान अनेक जाएगाएँ ‘‘करता’’ टाइ ‘‘करम’’ हएला जेसन – उ देखाए ह’तेहे । उमन मारा – मारि हत’हएँ । रामु आर कानु तेल माखा – माखि ह’तहएँ ।

सारांश

Panchpargania Veyakaranik Bisesta: इ रकम पंचपरगनिया भासा मेंहेन बेआकर’निक बिसेसताक ढांगा रूप देखे पाउआएला जेटाक आधारे कहल जाए पाराए कि पंचपरगनिया अइन’ भासा ले आलेदा आर भिनु रकमेक नामकरा छेतरिअ भासा हेके । जेटाएँ ढेइर जातिगत आर बाहिर ले आल भासाक बेआकर’निक मिसरन देखाएला ।


Spread the love

Leave a Comment